Cách chăm sóc và điều trị chứng liệt dây thần kinh mặt (liệt nửa mặt)

Liệt Bell là tình trạng yếu hoặc liệt cơ mặt khởi phát cấp tính, thường xảy ra ở một bên mặt do rối loạn chức năng dây thần kinh sọ số VII, còn gọi là dây thần kinh mặt. Người bệnh có thể méo miệng, nhắm mắt không kín, khó nhăn trán, khó cười và có cảm giác thức ăn hoặc nước rò ra ở khóe miệng.

Dù nhiều trường hợp có thể hồi phục tốt, liệt mặt xuất hiện đột ngột vẫn cần được khám sớm để loại trừ đột quỵ và các nguyên nhân nguy hiểm khác. Với người từ 16 tuổi trở lên được chẩn đoán liệt Bell, corticosteroid đường uống được khuyến cáo sử dụng càng sớm càng tốt, lý tưởng trong 72 giờ đầu nếu không có chống chỉ định.

Liệt Bell là gì?

Dây thần kinh mặt chi phối nhiều hoạt động quan trọng như:

Cử động các cơ biểu cảm trên khuôn mặt: nhăn trán, nhắm mắt, cười, chu môi.
Hỗ trợ vị giác ở phần trước lưỡi.
Tham gia điều hòa tiết nước mắt và nước bọt.
Góp phần điều khiển một số cơ nhỏ ở tai.

Khi dây thần kinh này bị viêm, phù nề hoặc bị chèn ép trong đường đi của thần kinh, tín hiệu từ não đến cơ mặt bị gián đoạn. Hậu quả là cơ mặt bên tổn thương yếu hoặc liệt trong vài giờ đến vài ngày.

Các dấu hiệu thường gặp gồm:

Mặt lệch sang một bên, nếp nhăn mũi–má mờ, khóe miệng xệ.
Không thể hoặc khó nâng lông mày, nhăn trán ở bên mặt bị ảnh hưởng.
Nhắm mắt không kín, chớp mắt kém, khô mắt, cộm mắt hoặc chảy nước mắt.
Khó cười, chu môi, phồng má, phát âm một số âm hoặc giữ thức ăn trong miệng.
Đau nhẹ vùng sau tai, thay đổi vị giác hoặc nhạy cảm hơn với âm thanh ở tai cùng bên.
Lo lắng, tự ti do thay đổi biểu cảm gương mặt.

Liệt Bell là liệt mặt ngoại biên. Không phải tất cả trường hợp “méo miệng” đều là liệt Bell; đột quỵ, tổn thương não, nhiễm trùng, bệnh lý tai, chấn thương hoặc một số bệnh thần kinh khác cũng có thể gây yếu mặt. Vì vậy, người bệnh không nên tự kết luận hoặc trì hoãn thăm khám.

Khi nào cần cấp cứu?

Hãy đến cơ sở y tế cấp cứu ngay khi méo miệng hoặc yếu mặt xuất hiện đột ngột kèm một trong các dấu hiệu sau:

Yếu hoặc tê một tay, một chân; đi lại loạng choạng, mất thăng bằng.
Nói khó, nói ngọng, khó hiểu lời nói hoặc lú lẫn.
Đau đầu dữ dội đột ngột, nhìn mờ, nhìn đôi hoặc giảm thị lực.
Khó nuốt, sặc, méo miệng kèm mất ý thức hoặc co giật.
Mặt yếu sau chấn thương đầu.
Sốt cao, đau tai dữ dội, nổi mụn nước quanh tai hoặc trong ống tai.

Đột quỵ cần được xử trí theo thời gian. Vì vậy, không nên tự xoa bóp, châm cứu, bấm huyệt hoặc chờ vài ngày xem triệu chứng có tự giảm hay không trước khi đi khám.

Điều trị giai đoạn sớm

Sau khi bác sĩ thăm khám và chẩn đoán, kế hoạch điều trị sẽ tùy theo mức độ liệt, thời điểm khởi phát, bệnh nền và nguyên nhân nghi ngờ.

Thuốc theo chỉ định

Corticosteroid có vai trò giảm viêm và phù nề dây thần kinh mặt, từ đó tăng khả năng hồi phục. Thuốc thường có hiệu quả tốt nhất khi bắt đầu trong vòng 72 giờ đầu sau khởi phát triệu chứng ở người bệnh phù hợp. Người có đái tháo đường, tăng huyết áp, loét dạ dày, đang mang thai, có nhiễm trùng hoặc bệnh lý nền khác cần được bác sĩ đánh giá kỹ trước khi dùng.

Thuốc kháng virus không được dùng đơn độc để điều trị liệt Bell. Trong một số trường hợp liệt nặng hoặc nghi ngờ liên quan virus, bác sĩ có thể cân nhắc phối hợp cùng corticosteroid.

Người bệnh không nên tự mua corticosteroid, thuốc kháng virus hoặc thuốc giảm đau để dùng kéo dài. Việc dùng thuốc không đúng liều hay sai thời điểm có thể gây tác dụng phụ mà không mang lại hiệu quả mong muốn.

Bảo vệ mắt là ưu tiên

Khi mí mắt nhắm không kín, bề mặt giác mạc dễ bị khô, trầy xước, viêm hoặc tổn thương. Chăm sóc mắt cần được thực hiện ngay từ giai đoạn đầu:

Dùng nước mắt nhân tạo hoặc thuốc mỡ tra mắt theo hướng dẫn của bác sĩ.
Đeo kính bảo vệ khi ra ngoài để hạn chế gió, bụi và dị vật.
Che hoặc dán mí mắt đúng cách khi ngủ nếu bác sĩ hướng dẫn.
Tránh đeo kính áp tròng khi mắt khô, đỏ hoặc cộm.
Khám mắt sớm nếu đau mắt, đỏ mắt, sợ ánh sáng, nhìn mờ hoặc có cảm giác cộm kéo dài.

Bảo vệ mắt được xem là biện pháp cần thiết ở người bệnh liệt Bell có tình trạng nhắm mắt không kín.cmaj+1

Phục hồi chức năng mặt

Phục hồi chức năng có thể giúp người bệnh học cách kiểm soát cơ mặt, cải thiện vận động và hạn chế các rối loạn vận động kéo dài. Tuy nhiên, tập luyện nên được cá thể hóa theo mức độ liệt và hướng dẫn của bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng.

Bằng chứng hiện nay cho thấy bài tập cơ mặt được thiết kế phù hợp có thể hỗ trợ cải thiện chức năng, nhất là ở người liệt mức độ vừa–nặng hoặc hồi phục kéo dài. Tuy nhiên, tập quá mạnh, cố gắng làm nhiều động tác sai hoặc kích thích cơ tùy tiện có thể làm tăng nguy cơ đồng vận cơ mặt — ví dụ mắt nhắm lại không chủ ý khi cười hoặc chu môi.

Nguyên tắc tập an toàn

Tập trước gương để quan sát hai bên mặt và tránh bù trừ bằng cơ bên lành.
Thực hiện chậm, nhẹ, chú ý chất lượng động tác thay vì cố gắng làm thật mạnh.
Tập trong thời gian ngắn, nghỉ khi mỏi, căng cơ hoặc đau.
Không tự sử dụng máy kích thích điện tại nhà.
Không kéo, giật, bấm huyệt hoặc massage mạnh vùng mặt.
Tái khám đúng hẹn để điều chỉnh chương trình tập theo tiến triển phục hồi.

Kích thích điện có thể được cân nhắc trong một số chương trình phục hồi chuyên biệt, nhưng bằng chứng về hiệu quả và nguy cơ đồng vận còn chưa thống nhất. Vì vậy, phương pháp này chỉ nên thực hiện khi có đánh giá và theo dõi bởi chuyên gia phục hồi chức năng.

Một số bài tập nhẹ

Chỉ nên bắt đầu tập sau khi đã được thăm khám và được nhân viên y tế hướng dẫn phù hợp. Thực hiện trước gương, mỗi động tác nhẹ nhàng, giữ khoảng 3–5 giây rồi thả lỏng.

Bài tập	Cách thực hiện
Nâng lông mày	Nhẹ nhàng thử nhướn hai bên lông mày; có thể đặt đầu ngón tay đỡ rất nhẹ bên yếu, không kéo mạnh da
Nhắm mắt	Từ từ nhắm mắt, không cố siết chặt; chú ý không nhăn các cơ vùng miệng hoặc cổ để “bù” động tác
Mỉm cười	Cười nhẹ, cố gắng nâng hai khóe miệng cân đối; dừng nếu mắt bên liệt có xu hướng nhắm theo
Chu môi	Chu môi như phát âm “u”, giữ nhẹ rồi thả lỏng; không cần thổi mạnh
Phồng má	Ngậm miệng, phồng má nhẹ; nếu không khí rò ra, không cố gắng gồng cơ quá mức
Luyện phát âm	Phát âm chậm “a – i – u”, quan sát cử động môi và sự đối xứng khi thực hiện

Số lần tập, cường độ và thời điểm bắt đầu không nên áp dụng giống nhau cho mọi người bệnh. Phần lớn trường hợp cần ưu tiên vận động nhẹ, kiểm soát tốt và theo dõi dấu hiệu đồng vận hơn là tập thật nhiều lần.

Chăm sóc tại nhà

Bên cạnh thuốc và phục hồi chức năng, những thói quen sau có thể giúp người bệnh dễ chịu hơn trong sinh hoạt:

Nghỉ ngơi hợp lý, ngủ đủ giấc và giảm căng thẳng.
Ăn thức ăn mềm, cắt nhỏ; nhai chậm ở bên miệng còn kiểm soát tốt hơn.
Uống từng ngụm nhỏ, dùng ống hút nếu cần và nếu không có nguy cơ sặc.
Lau sạch thức ăn đọng ở rãnh lợi, má bên yếu sau bữa ăn để giữ vệ sinh răng miệng.
Hạn chế gió lạnh tạt trực tiếp vào mặt; giữ ấm cơ thể phù hợp.
Massage mặt rất nhẹ bằng đầu ngón tay trong vài phút chỉ khi không gây đau hoặc kích thích co giật cơ; nên hỏi chuyên viên phục hồi chức năng về kỹ thuật phù hợp.
Ghi nhận diễn tiến: thời điểm khởi phát, thay đổi vận động mặt, tình trạng mắt, đau tai, vị giác và bất kỳ triệu chứng mới nào.

Khi nào cần tái khám sớm?

Người bệnh nên tái khám theo lịch hẹn để bác sĩ đánh giá mức độ hồi phục và điều chỉnh điều trị. Cần đi khám sớm hơn nếu:

Tình trạng yếu mặt nặng hơn hoặc xuất hiện triệu chứng thần kinh mới.
Không bảo vệ được mắt, mắt đỏ, đau, nhìn mờ hoặc cộm nhiều.
Xuất hiện mụn nước quanh tai, đau tai dữ dội, giảm thính lực hoặc chóng mặt.
Có đau đầu nhiều, sốt, sụt cân hoặc triệu chứng toàn thân bất thường.
Không có dấu hiệu cải thiện theo thời gian bác sĩ đã tư vấn.
Xuất hiện co giật cơ mặt, cứng mặt hoặc cử động không chủ ý khi nói, cười, nhắm mắt.

Lời khuyên từ Phòng khám Đa khoa M

Liệt Bell có thể ảnh hưởng rõ rệt đến biểu cảm, giao tiếp, thị lực và tâm lý của người bệnh. Điều trị sớm, dùng thuốc đúng chỉ định, bảo vệ mắt kỹ lưỡng và phục hồi chức năng có hướng dẫn là những yếu tố quan trọng giúp tối ưu khả năng hồi phục.

Nếu xuất hiện méo miệng hoặc yếu mặt đột ngột, hãy đi khám ngay trong ngày. Đừng tự điều trị bằng thuốc, điện xung, châm cứu hay các bài tập cường độ cao khi chưa được bác sĩ đánh giá nguyên nhân và mức độ tổn thương.

Thông tin trong bài viết mang tính tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán, tư vấn và chỉ định điều trị trực tiếp từ bác sĩ.

Tài liệu tham khảo

Baugh RF, Basura GJ, Ishii LE, Schwartz SR, Drumheller CM, Burkholder R, et al. Clinical Practice Guideline: Bell’s Palsy. Otolaryngology–Head and Neck Surgery. 2013;149(3 Suppl):S1–27.
Madhok VB, Gagyor I, Daly F, Somasundara D, Sullivan M, Gammie F, et al. Corticosteroids for Bell’s palsy (idiopathic facial paralysis). Cochrane Database Syst Rev. 2016 Jul 18;2016(7):CD001942.
Dave S, Khant A. Effectiveness of Combination of Electrical Stimulation, Facial Massage and Mirror Exercises on Patients with Bell’s Palsy on Facial Disability. J Chem Health Risks. 2024 Apr 2;14(2):2141–5.
Pereira LM, Obara K, Dias JM, Menacho MO, Lavado EL, Cardoso JR. Facial exercise therapy for facial palsy: systematic review and meta-analysis. Clin Rehabil. 2011 Jul;25(7):649–58.
Di Pietro A, Cameron M, Campana V, Leyes L, Cinat JAIZ, Lochala C, et al. Efficacy of adding selective electrical muscle stimulation to usual physical therapy for Bell’s palsy: immediate and six-month outcomes. Eur J Transl Myol. 2023 Oct 24;33(4):11630.
Khan AJ, Szczepura A, Palmer S, Bark C, Neville C, Thomson D, et al. Physical therapy for facial nerve paralysis (Bell’s palsy): An updated and extended systematic review of the evidence for facial exercise therapy. Clin Rehabil. 2022 Nov;36(11):1424–49.
Hohman MH, Warner MJ, Varacallo MA. Bell Palsy. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 [cited 2025 Oct 10]. Available from: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK482290/

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua. Ut enim ad minim veniam, quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat. Duis aute irure dolor in reprehenderit in voluptate velit esse cillum dolore eu fugiat nulla pariatur. Excepteur sint occaecat cupidatat non proident, sunt in culpa qui officia deserunt mollit anim id est laborum.Ut enim ad minim veniam, quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat.